⚠️ CẢNH BÁO⚠️ Lưu ý: Nội dung bài viết này được hỗ trợ khởi tạo bởi AI, vui lòng kiểm chứng lại các thông tin kỹ thuật trước khi áp dụng vào thực tế sản xuất.
Khái niệm và sự hình thành của Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM)
Biện pháp canh tác bảo vệ thực vật là những biện pháp nhằm tạo ra các điều kiện thuận lợi cho sự sinh trưởng, phát triển của cây trồng như các loại thiên địch tự nhiên của sâu bọ, đồng thời hạn chế sự phát sinh, phát triển của các loại dịch bệnh gây hại [1]. Trong bối cảnh thâm canh nông nghiệp, hóa chất sử dụng trong nông nghiệp thường diệt trừ các loài săn mồi ăn loài gây hại nhiều hơn diệt chính dịch hại, khiến số lượng dịch hại gia tăng, bộc phát khả năng kháng thuốc và gây ra vòng luẩn quẩn về ô nhiễm, gia tăng chi phí kiểm soát cũng như nguy cơ ngộ độc [4]. Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM - Integrated Pest Management) ra đời như một đòi hỏi khách quan để giải quyết vấn đề này.
Thuật ngữ IPM phát triển từ khái niệm IPC (Integrated Pest Control) xuất hiện từ những năm 1950. Bản chất của IPM là một hệ thống biện pháp kỹ thuật được xây dựng dựa trên các mối quan hệ sinh thái, kinh tế và môi trường nhằm điều khiển quần thể dịch hại ở mức có thể chấp nhận được mà không gây ra sự phá vỡ hệ thống sinh thái. Năm 1976 được coi là thời điểm mở đầu cho kỷ nguyên IPM trên toàn cầu, chuyển dịch từ chiến lược "diệt trừ" sang "quản lý" và "điều khiển".
Các nguyên lý cốt lõi của chiến lược IPM
Chiến lược IPM hiện đại vận hành dựa trên sáu nguyên lý cơ bản, đặt hệ sinh thái làm trọng tâm của mọi tác động:
- Chấp nhận sự tồn tại của dịch hại ở mật độ thấp: IPM không ủng hộ việc tiêu diệt hoàn toàn các loài sinh vật. Dịch hại ở mật độ thấp đóng vai trò là nguồn thức ăn duy trì thiên địch và không gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho năng suất cây trồng.
- Hệ sinh thái nông nghiệp là đối tượng điều khiển: Mọi biện pháp tác động (giống, phân bón, tưới tiêu) đều làm thay đổi mắt xích trong chuỗi thức ăn. Do đó, mục tiêu của IPM là tác động để duy trì sự cân bằng giữa các thành phần sinh học.
- Tối đa hóa các tác nhân gây chết tự nhiên: Tận dụng tối đa các yếu tố môi trường và thiên địch sẵn có để kìm hãm dịch hại, giảm thiểu sự can thiệp từ bên ngoài.
- Sử dụng ngưỡng gây hại kinh tế (EIL) và ngưỡng kinh tế (ET): Đây là cơ sở để quyết định thời điểm cần can thiệp bằng biện pháp hóa học. Can thiệp chỉ xảy ra khi chi phí phòng trừ thấp hơn giá trị thiệt hại tiềm năng mà dịch hại gây ra.
- Bất cứ biện pháp nào cũng có thể gây hậu quả phụ: Không có biện pháp nào là vạn năng. Việc nhập nội thiên địch hay dùng giống kháng gen chính đều có thể dẫn đến sự hình thành nòi mới hoặc ảnh hưởng đến các loài bản địa.
- Tính cộng đồng: Nhiều giải pháp IPM chỉ có hiệu quả khi được thực hiện trên quy mô diện tích rộng lớn với sự tham gia của cả cộng đồng nông dân.
Các biện pháp kỹ thuật trong hệ thống IPM
Hình A: Quy trình phân cấp các biện pháp can thiệp trong Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
Biện pháp canh tác bảo vệ thực vật
Đây là nhóm biện pháp quan trọng nhất, mang tính chất phòng ngừa bằng cách tạo điều kiện sinh thái thuận lợi cho cây trồng và thiên địch, đồng thời gây bất lợi cho dịch hại. Các kỹ thuật chính bao gồm:
- Làm đất và cày bừa: Việc cày bừa, lật đất sẽ lấp xuống đất nhiều loại sâu non, nhộng, trứng sâu, hạt cỏ dại làm cho chúng bị chết ngạt, hoặc làm sâu ở dưới đất bật lên trên bị nắng thiêu chết hoặc bị các con vật khác ăn thịt [2].
- Luân canh cây trồng: Trồng luân phiên các loài cây khác nhau giúp làm gián đoạn nguồn thức ăn chuyên tính của dịch hại. Ví dụ, luân canh lúa với cây họ đậu giúp hạn chế sâu bệnh hại lúa và bồi dưỡng độ phì cho đất.
- Xen canh: Trồng nhiều loại cây trên một khu đất làm tăng tính đa dạng sinh học và lưới thức ăn, giúp thiên địch khống chế sâu hại hiệu quả hơn.
- Vệ sinh đồng ruộng: Tiêu hủy tàn dư cây trồng sau thu hoạch để diệt nguồn sâu non và mầm bệnh qua đông.
- Sử dụng giống kháng: Lựa chọn các giống cây có khả năng chống chịu hoặc miễn dịch với sâu bệnh là giải pháp kinh tế và an toàn nhất.
Biện pháp sinh học
Biện pháp sinh học là việc sử dụng các sinh vật sống hoặc sản phẩm hoạt động sống của chúng để giảm tác hại của dịch hại.
- Bảo vệ thiên địch: Duy trì các loài bắt mồi (nhện, bọ rùa, kiến vàng) và loài ký sinh (ong mắt đỏ) có sẵn trên đồng ruộng bằng cách hạn chế thuốc hóa học phổ rộng.
- Sử dụng chế phẩm vi sinh: Sử dụng vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt) để diệt sâu tơ, sâu róm; dùng virus NPV để phòng trừ sâu xanh bông.
- Nấm đối kháng: Sử dụng Trichoderma để phòng trừ các bệnh nấm trong đất như lở cổ rễ, thối rễ.
Biện pháp hóa học và nguyên tắc "4 đúng"
Thuốc hóa học chỉ được coi là vũ khí cuối cùng khi các biện pháp khác không còn khả năng kìm hãm dịch hại dưới ngưỡng kinh tế. Việc sử dụng phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc:
- Đúng thuốc: Chọn loại đặc hiệu, ít độc cho người và thiên địch.
- Đúng liều lượng và nồng độ: Đảm bảo hiệu quả diệt trừ và tránh gây kháng thuốc.
- Đúng lúc: Phun khi dịch hại ở giai đoạn mẫn cảm nhất và vượt ngưỡng kinh tế.
- Đúng cách: Chọn phương pháp rải thuốc (phun mưa, phun sương, xử lý giống) phù hợp với đối tượng dịch hại.
Ý nghĩa của IPM đối với nông nghiệp bền vững
Áp dụng IPM không chỉ giúp bảo vệ năng suất cây trồng mà còn là nền tảng của nông nghiệp sạch. Nó giúp giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên nông sản, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn ngừa ô nhiễm nguồn nước, đất. Trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ, việc bảo vệ thực vật theo phương pháp tự nhiên dựa trên cơ sở kiểm soát sâu bệnh và thiết lập lại trật tự tự nhiên nhằm duy trì sự cân bằng sinh thái [3]. Để IPM thành công bền vững, cần đẩy mạnh công tác đào tạo, huấn luyện nông dân và tăng cường vai trò của các tổ chức bảo vệ thực vật tại địa phương.
Tài liệu trích dẫn chi tiết
- [1] Biện pháp canh tác bảo vệ thực vật, [Chưa xác minh nguồn] ↵
Video tham khảo thực tế
Xem video hướng dẫn chi tiết liên quan đến chủ đề từ YouTube: